در روزهایی که جامعه زیر فشار نگرانیها، نااطمینانیها و التهابهای پیدرپی قرار میگیرد، طبیعی است که بسیاری از نیروهای صادق این سرزمین مومن تر از همیشه ایثار پیشه کرده چشم انتظار شهادت باشند. در سنت دینی و فرهنگی ما، شهادت هرگز صرفاً یک پایان زیستی تلقی نشده است؛ بلکه نوعی عروج و پیوستن به نور الهی دانسته شده است. شهید در این نگاه، انسانی است که در لحظهای سرنوشتساز از مرزهای فردی عبور میکند و در افقی بلندتر از منفعت شخصی، حقیقت ایمان و مسئولیت تاریخی خود را معنا میکند.
به همین دلیل، سخن گفتن از شهادت برای بسیاری از انسانهای مؤمن نه نشانهی ناامیدی از زندگی، بلکه نشانهی آمادگی برای بالاترین مرتبهی ایثار است. این فهم معنوی از شهادت بخشی از سرمایهی عمیق فرهنگی و ایمانی جامعهی ماست و بیتردید یکی از منابع مهم قدرت اخلاقی در تاریخ این سرزمین بوده است.
اما در کنار این حقیقت بلند، حقیقت دیگری نیز وجود دارد که در روزهای دشوار باید با دقت بیشتری به آن اندیشید. شهادت در سنت فکری ما هرگز جایگزین مسئولیت زیستن و ساختن جامعه نبوده است. شهادت نتیجهی ایستادگی در نقطهای است که انسان برای دفاع از حقیقت، ایمان و سرزمین خود ناگزیر از فداکاری میشود؛ نه آنکه انسان از پیش، وظیفهی تاریخی خود در قبال جامعه و آینده را کنار بگذارد.
در واقع اگر به تجربهی تاریخی ملتها نگاه کنیم، درمییابیم که بقای یک کشور تنها با فداکاری در لحظات بحرانی تضمین نمیشود. کشورها زمانی پایدار میمانند که در کنار روح ایثار، از عقلانیت جمعی، دانش، تدبیر و همبستگی اجتماعی نیز برخوردار باشند. شهیدان جان خود را در راه حفظ این سرزمین تقدیم کردند تا ایران باقی بماند؛ و معنای باقی ماندن ایران آن است که این سرزمین بتواند ساخته شود، پیش برود و آیندهای روشن برای نسلهای بعد فراهم آورد.
از همینجا پیوندی عمیق میان عروج شهیدان و مسئولیت زندگان شکل میگیرد. شهیدان با عروج خود راه را گشودند، اما ادامهی راه بر عهدهی زندگان است. آنان با گذشتن از جان، امکان بقا و استمرار یک ملت را فراهم کردند؛ و اکنون این بر عهدهی ماست که با عقلانیت، با کار و با همبستگی، آن امکان را به آیندهای پایدار تبدیل کنیم.
به بیان دیگر، اگر عروج شهیدان نشانهی بلندترین مرتبهی ایثار است، ماندن و ساختن نیز نشانهی پذیرش مسئولیت تاریخی است. گاهی ماندن، اندیشیدن، تدبیر کردن و ساختن آیندهای برای یک ملت، دشوارتر از لحظهی فداکاری است؛ زیرا این مسیر نیازمند صبر، عقلانیت، مدارا و تلاش مداوم است.
امروز اگر واقعبینانه به شرایط ایران نگاه کنیم، درمییابیم که این سرزمین بیش از هر زمان دیگری به انسانهایی نیاز دارد که بمانند. به اندیشمندانی که بتوانند پیچیدگیهای جهان امروز را تحلیل کنند. به مدیرانی که بتوانند از دل بحرانها راه عبور بیابند. به کارآفرینانی که چرخهی تولید و امید اقتصادی را زنده نگه دارند. به فعالان فرهنگی و اجتماعی که سرمایهی اعتماد عمومی را حفظ کنند.
در جهان پیچیدهی امروز، حفظ یک کشور تنها در میدان نبرد تعیین نمیشود. سرنوشت ملتها در میدان دانش، اقتصاد، فرهنگ، فناوری و سیاستورزی خردمندانه نیز رقم میخورد. جامعهای که بتواند در این عرصهها فعال و پویا باقی بماند، جامعهای است که قدرت عبور از بحرانها را دارد.
در کنار این مسئله، جامعهی امروز ایران بیش از هر چیز به همبستگی نیاز دارد. در شرایطی که فشارهای بیرونی افزایش مییابد، اگر جامعه از درون دچار شکاف و طرد متقابل شود، قدرت ایستادگی آن نیز کاهش خواهد یافت. ایران جامعهای متکثر است؛ با دیدگاهها، تجربهها و روایتهای فکری گوناگون. این تکثر واقعیتی اجتماعی است که اگر به درستی مدیریت شود، میتواند به منبعی برای پویایی و خلاقیت تبدیل شود.
هیچ جامعهای با حذف بخشی از خود قوی نمیشود. اگر تصور کنیم هرکس دقیقاً مانند ما نمیاندیشد، الزاماً از دایرهی وفاداری به ایران خارج است، در واقع بخشی از ظرفیتهای ملی خود را نادیده گرفتهایم. وطن متعلق به همهی کسانی است که دل در گرو این سرزمین دارند، حتی اگر نگاههای متفاوتی نسبت به مسائل داشته باشند.
در چنین شرایطی، رفتارهای تند و افراطی نه تنها کمکی به تقویت جامعه نمیکند، بلکه میتواند اعتماد اجتماعی را تضعیف کند. جامعهای که در آن گفتوگو جای خود را به طرد بدهد، بهتدریج توان همبستگی خود را از دست میدهد؛ و جامعهای که همبستگی خود را از دست بدهد، در برابر بحرانها نیز آسیبپذیرتر خواهد شد.
اگر امروز از مقاومت سخن میگوییم، باید بدانیم که مقاومت تنها در میدان نظامی تعریف نمیشود. مقاومت در حفظ امید اجتماعی، در تداوم علم و تولید، در تقویت اعتماد عمومی و در حفظ پیوندهای ملی نیز معنا پیدا میکند.
از این منظر، شاید بزرگترین ادای دین به شهیدان این باشد که اجازه ندهیم جامعه در دام تفرقه وافراط گرفتار شود. آنان برای حفظ این سرزمین ایستادند و از عزیزترین دارایی خود گذشتند؛ وظیفهی ما این است که با عقلانیت، با همبستگی و با کار و تلاش، این سرزمین را حفظ و آباد کنیم.
امروز ایران بیش از هر چیز به انسانهایی نیاز دارد که بمانند؛ بمانند تا فکر کنند، بسازند، امید بیافرینند و جامعه را از مسیرهای دشوار عبور دهند. اگر خونهایی که برای ایران ریخته شده قرار است معنایی داشته باشد، آن معنا در دوام ایران، در آبادانی ایران و در همبستگی ایرانیان تجلی پیدا میکند.
و شاید در روزگار ما، یکی از عمیقترین جلوههای وفاداری به آرمان شهیدان همین باشد: ماندن، پاسداری کردن و ساختن آیندهای که ایران در آن استوارتر، آبادتر و همدلتر بماند.
صدیقه غریبی کارشناس مسائل فرهنگی اجتماعی و رسانه
