توسط : پوشش و مد در جوامع اسلامی از موضوعات مهم فرهنگی و اجتماعی است که تحت تأثیر عوامل متعددی مانند مذهب، سیاست، تاریخ و فرهنگ قرار دارد. با توجه به تأکید دین اسلام بر حفظ حجاب و پوشش مناسب، نوع لباس در کشورهای اسلامی تفاوتهای قابل توجهی دارد. در این مقاله، پوشش و مد در ایران و چند کشور دیگر اسلامی بررسی میشود.
پوشش و مد در ایران
در ایران، پوشش زنان و مردان بر اساس قوانین شرعی و قوانین دولتی تنظیم میشود. برای زنان، حجاب اجباری است و به صورت چادر، روسری، مانتو و دیگر انواع لباسهایی که بدن را میپوشاند، دیده میشود. مردان نیز باید پوششی مناسب و موجه داشته باشند که شامل پیراهن و شلوار است.
تغییرات در مد و پوشش در ایران، به ویژه از زمان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ به بعد، با چالشها و تغییرات مختلفی روبرو شده است. در دهههای اخیر، گرچه قوانین پوششی سختگیرانه باقی ماندهاند، اما بسیاری از جوانان به شیوههای نوینی برای ابراز هویت شخصی و سبک پوشش خود روی آوردهاند که شامل استفاده از رنگها، طرحها و سبکهای مختلف است.
مد و پوشش در مصر
در مصر، اگرچه قوانین دولتی به اندازه ایران در الزامی کردن پوشش اسلامی سختگیرانه نیستند، اما همچنان فرهنگ و آداب و رسوم محلی نقش عمدهای در تعیین نوع پوشش ایفا میکنند. این مسئله باعث شده است که در جامعه مصر تنوع قابل توجهی در نوع پوشش زنان مشاهده شود. برخی از زنان ممکن است حجابی به شکل روسری ساده را انتخاب کنند که معمولاً با لباسهای سنتی مانند عبا و جلابیه ترکیب میشود. در عین حال، برخی از بانوان ترجیح میدهند از نقاب استفاده کنند که شامل پوششی گستردهتر بر روی صورت است. از سوی دیگر، بسیاری از زنان مصری با پیروی از روندهای مدرنتر، به سمت استفاده از پوششهایی مانند کت و دامن و پیراهنهای بلند گرایش پیدا کردهاند. این نوع لباسها معمولاً با طراحیهای مدرن و با تلفیقی از مدهای جهانی و عناصر محلی همراه است. تأثیرات فرهنگی و اجتماعی بر نحوه پوشش در مصر نمیتواند نادیده گرفته شود. ارتباط تنگاتنگی بین مد و هویت فرهنگی وجود دارد که باعث میشود زنان با توجه به باورها و ترجیحات شخصی خود لباس بپوشند. با افزایش ارتباطات جهانی و دسترسی وسیعتر به رسانههای بینالمللی، شاهد ظهور روندهای جدیدی در دنیای مد مصر هستیم که تلاش میکنند تعادلی میان حفظ ریشههای فرهنگی و پذیرش عناصر جدید روز ایجاد کنند. به همین دلیل، توفیق مد در این کشور بیشتر به سمت ایجاد سبکهایی میرود که هم منطبق با سنتها باشد و هم با دنیای مدرن هماهنگی داشته باشد. تطبیق این دو بُعد، یعنی سنت و مدرنیته، خود نشانگر پیچیدگی و غنای فرهنگی کشوری همچون مصر است.
پوشش و مد در عربستان سعودی
عربستان سعودی به عنوان یکی از محافظهکارترین کشورهای اسلامی در جهان شناخته میشود و قوانین و مقررات سختگیرانهای برای پوشش و رفتار اجتماعی به ویژه برای زنان در این کشور وضع شده است. در این جامعه، عبایه سیاه برای زنان به عنوان پوششی الزامی و نمادین محسوب میشود و اغلب با نقاب و روبنده تکمیل میشود. این پوشش نهتنها در فضاهای عمومی بلکه در بسیاری از روابط اجتماعی و حتی در خودروها نیز رعایت میشود. مردان در عربستان سعودی به پوشیدن ثوب که یک لباس بلند و معمولا سفید و گشاد است، ملزم هستند. این پوشش به آنها اجازه میدهد تا در محیطهای گرم و خشک کشور احساس راحتی کنند. علاوه بر این، مردان غالباً از دشداشه و عقال برای تکمیل لباس خود استفاده میکنند. در سالهای اخیر، تحت تاثیر برخی اصلاحات اجتماعی و فرهنگی که با هدف توسعه و بهروزرسانی کشور انجام شد، تغییراتی در زمینه مد و پوشش رخ داده است. برای مثال، زنان اکنون مجاز به رانندگی هستند و برخی از محدودیتهای پوششی برای آنها در برخی مکانهای عمومی کاهش یافته است. این تغییرات در راستای دیدگاه ولیعهد محمد بن سلمان برای بازتر کردن جامعه و اقتصاد کشور رخ داده است. با این حال، بسیاری از جنبههای فرهنگی و سنتی همچنان بر جامعه سعودی حکمرانی میکند و پذیرش تغییرات جدید نیازمند گذشت زمان و تغییر در نگرشهای عمومی است. این روند تغییرات نشان میدهد که اگرچه برخی اصلاحات در قوانین پوشش و رفتارهای اجتماعی در عربستان سعودی آغاز شده است، اما تغییرات عمیقتری در زمینههای فرهنگی و اجتماعی نیز باید صورت گیرد تا نگاه جامعه نسبت به مسائلی چون پوشش و حقوق زنان به تدریج دگرگون شود. این تغییرات در حالی رخ میدهد که عربستان سعودی به دنبال جایگاه جدیدی در جامعه بینالملل است و سعی دارد تا با حفظ اصول و ارزشهای اسلامی خود، همزمان مدرنیته و توسعه را نیز تجربه کند.
پوشش و مد در اندونزی
اندونزی، به عنوان بزرگترین کشور اسلامی از لحاظ جمعیت، با داشتن بیش از 270 میلیون نفر جمعیت، تنوع فرهنگی و قومی بالایی دارد که مستقیماً بر تنوع در سبکهای پوششی این کشور تأثیر گذاشته است. این کشور شامل صدها جزیره مختلف است که هر کدام از آنها فرهنگ و سنتهای مختص به خود را دارا میباشند. لباسهای سنتی زنان اندونزیایی معمولاً شامل تونیکهای بلندی است که به همراه شلوار یا دامنهایی که تا مچ پا قرار میگیرد، پوشیده میشود. این پوششها اغلب با الگوها و طرحهای بومی و سنتی منطقهای تزئین میشوند که نمایانگر هویت فرهنگی خاص هر ناحیه میباشد. با گذشت زمان و تأثیر فرهنگ جهانی و مد روز بر جوامع مختلف، بسیاری از زنان اندونزیایی اقدام به ترکیب این پوششهای سنتی با سبکهای مدرن کردهاند. این امر نه تنها باعث میشود که زنان اندونزیایی همچنان به ریشههای فرهنگی خود وفادار بمانند، بلکه سبکهای جدید و منحصر به فردی را نیز ایجاد کردهاند که مورد توجه بسیاری در سراسر جهان قرار گرفته است. حجاب در اندونزی نیز دارای تنوع بسیار زیادی است و به شکلی بازتر و آزادتر نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر اسلامی رعایت میشود. زنان اندونزیایی از انواع مختلف روسریها و شالها با رنگها و طرحهای متنوع و جذاب استفاده میکنند. این استفاده از حجابهای رنگارنگ نه تنها از جنبه دینی و فرهنگی اهمیت دارد، بلکه به عنوان یک عنصر مد و زیبایی نیز شناخته میشود. بسیاری از زنان با هماهنگی این حجابها با لباسهای خود، استایلهای خاص و متفاوتی را ایجاد میکنند که به زیبایی و شکوه فرهنگی این کشور میافزاید.
پوشش و مد در مالزی
در مالزی، کشوری که به عنوان یک جامعه چند فرهنگی و چند مذهبی شناخته میشود، انعطافپذیری بیشتری در انتخاب پوشش وجود دارد. این کشور به دلیل تنوع فرهنگیاش، محیطی باز را برای افراد فراهم کرده است تا در انتخاب لباسها و سبکهای خود، آزادانهتر عمل کنند. پوشش اسلامی، که برای بسیاری از زنان و مردان در این کشور اهمیت دارد، با تمرکز بر حجاب و لباسی که بدن را بهطور کامل بپوشاند، رعایت میشود. زنان غالباً با استفاده از مقنعه یا روسری موهای خود را میپوشانند و مردان نیز ممکن است لباسهای سنتی مانند بایو مالایی را بر تن کنند. علاوه بر این، تحت تأثیر روندهای جهانی و صنعت مد، تغییراتی در سبک پوشش روزمره و رسمی در جامعه مرسوم شده است. این تغییرات شامل ترکیب لباسهای سنتی و مدرن با رنگها و الگوهای جدید، به ویژه از طریق تأثیرپذیری از دنیای مد بینالمللی، میباشد. استفاده از پارچههای متنوع، طرحهای جدید و حتی تلفیق فرهنگهای مختلف در طراحی لباسها، نشاندهندهی پویایی فرهنگی این جامعه است. برگزاری رویدادهایی مانند هفتههای مد مالزی نیز نقش بسزایی در معرفی و گسترش این سبکهای متنوع دارد و فرصتی را به طراحان محلی و بینالمللی میدهد تا دیدگاههای نوین خود را به نمایش بگذارند. به طور کلی، مالزی با حفظ ارزشهای فرهنگی و مذهبی خود، توانسته است پلی میان سنت و مدرنیته در عرصه پوشاک ایجاد کند.
عوامل تاثیرگذار بر مد و پوشش در کشورهای اسلامی
مد و پوشش در کشورهای اسلامی تحت تاثیر مجموعهای از عوامل مختلف قرار میگیرند که هر کدام به نوبه خود نقشی مهم و تعیینکننده ایفا میکنند. در صدر این عوامل، دین و مذهب قرار دارد که به عنوان اصلیترین پایههای فرهنگی و اجتماعی، الهامبخش سبکهای مختلف پوشش در میان جوامع اسلامی است. تعالیم دینی و فتاوی مذهبی درباره نوع و نحوه پوشش میتوانند تاثیر مستقیمی بر انتخابهای افراد داشته باشند و به نوعی چارچوبی برای پوشاک مناسب از دیدگاه دینی ارائه دهند. علاوه بر اعتقادات مذهبی، قوانین رسمی که توسط دولتها و نهادهای حکومتی تنظیم میشود نیز نقش بسزایی در تعیین استانداردهای پوشش دارند. در بسیاری از کشورهای اسلامی، قوانین مرتبط با پوشش بهصراحت در قوانین ملی لحاظ شده و بر اساس آنها محدودیتهای خاصی اعمال میشود. کلیشههای سنتی و باورهای جامعه نیز به شکلی غیرمستقیم رفتارهای مد و پوشش را هدایت میکنند. این کلیشهها معمولاً ریشه در تاریخ و سنتهای قومی دارند و گرچه ممکن است با تغییرات زمان دچار دگرگونی شوند، اما همچنان تاثیرگذار باقی میمانند. در مقابل، تاثیر جهانیسازی و نفوذ فرهنگ غربی به شکلهای مختلفی از جمله رسانههای جمعی، فیلمها و صنعت مد جهانی وارد جوامع اسلامی میشود و sometimes با ایجاد تغییرات فرهنگی، الگوهای جدیدی در سبکهای پوشش ارائه میدهد. مسائل اقتصادی و وضعیت سیاسی هر کشور نیز از دیگر عوامل موثر بر مد و پوشش هستند. تحولات اقتصادی میتواند سطح دسترسی افراد به انواع خاصی از پوشاک را تعیین کند و همچنین تغییرات سیاسی ممکن است منجر به وضع محدودیتهای جدید یا بالعکس، آزادیهای بیشتری در زمینه پوشش شود. بنابراین، مد و پوشش در کشورهای اسلامی به عنوان پدیدهای پویا تحت تاثیر این عوامل گوناگون همواره در حال تغییر و تحول است.
در نهایت مد و پوشش در کشورهای اسلامی دارای تنوع و پیچیدگی زیادی است و تحت تاثیر عوامل گوناگونی مانند مذهب، فرهنگ، تاریخ و حتی روندهای جهانی بوده و همچنان تحت تاثیر قرار دارد. این تنوع و پیچیدگی باعث شده است که هر کشور اسلامی براساس معیارها و الگوهای خاص خود، سبک و شیوه پوششی را انتخاب کند که بتواند میان اعتقادات مذهبی و نیازها و گرایشهای مدرن و معاصر تعادلی ایجاد نماید. در این میان، نقش مذهب به عنوان یکی از عوامل اصلی تعیینکننده در انتخاب پوشش، بسیار پررنگ است. آموزههای اسلامی، قواعد و ضوابط خاصی را برای پوشش ارائه میدهند که پیروی از آنها در بسیاری از جوامع اسلامی به عنوان یک وظیفه دینی تلقی میشود. با این حال، هر جامعه اسلامی، نسبت به میزان پایبندی به این قواعد و ضوابط، متفاوت عمل میکند و به نوعی آن را با فرهنگ و سنتهای خاص خود تطبیق میدهد. فرهنگ و تاریخ نیز از جمله دیگر عوامل تاثیرگذار بر مد و پوشش در کشورهای اسلامی هستند. بسیاری از جوامع اسلامی دارای تاریخ و فرهنگ غنی و طولانی مدتی هستند که لباسهای سنتی و محلی خاصی در آنها رواج دارد. این لباسها نه تنها بازتابدهنده تاریخ و گذشته فرهنگی آن جوامع هستند بلکه در بسیاری موارد، نمادهای تاریخی و هویتی آن ملتها به شمار میآیند. در کنار این، فرآیند جهانی شدن و تاثیرات ناشی از آن، سبب شده تا بسیاری از گرایشات مدرن و بینالمللی وارد بازارهای کشورهای اسلامی شوند و جوانان و نسل جدید بیشتری به سمت این گرایشات جذب شوند. این موازنه همواره در حال تغییر و تحول است و جنبهای است از جامعهشناسی پوشش که بازتابدهنده تجربیات، چالشها و دگرگونیهای اجتماعی و فرهنگی جوامع اسلامی میباشد. همزیستی این عناصر مختلف، خصوصاً در دنیای امروز که تغییرات سریع و گستردهای در مد و پوشاک رخ میدهد، جلوهگر تعامل پویا و پایداری است که میان سنت و مدرنیته در جوامع اسلامی برقرار میشود. در نهایت، پوشش در این کشورها به مثابه یک آینه اجتماعی، منعکسکننده تغییرات و تحولات فرهنگی، اجتماعی، و مذهبی است که این جوامع با آن روبرو هستند.
دکتر صدیقه غریبی کارشناس مسائل اجتماعی و رسانه
