صفحه اصلی > رویدادها و اخبار : صیانت از هویت تا مهندسی تحولات؛ درنگریستن به جایگاه بنیادین فرهنگ عمومی

صیانت از هویت تا مهندسی تحولات؛ درنگریستن به جایگاه بنیادین فرهنگ عمومی

چهاردهم آبان‌ماه در تقویم رسمی کشور، فرصتی است برای بازاندیشی در جایگاه بنیادین فرهنگ؛ مفهومی که پیوندی ناگسستنی با هویت ملی، انسجام اجتماعی و کیفیت زیست جمعی دارد. یادداشت پیش رو به قلم دبیر شورای فرهنگ عمومی کشور، ضمن واکاوی ابعاد و مؤلفه‌های فرهنگ عمومی، بر ضرورت شناخت تحولات معاصر، گذر از سیاست‌گذاری‌های سنتی به نتیجه‌گرایی اجرایی و محوریت‌بخشی به کنشگری مردم تأکید می‌کند.

 

فرهنگ عمومی فراتر از مجموعه‌ای از آداب، رسوم و رفتارهای روزمره است؛ بلکه برآیندِ درهم‌تنیده‌ی باورها، ارزش‌ها، هنجارها و الگوهای رفتاری جامعه و بازتاب راستین شیوه زیست و مناسبات اجتماعی آن به شمار می‌رود. این حوزه، بستر مولدی است که هویت جمعی در آن شکل می‌گیرد، روابط اجتماعی معنا می‌پذیرد و عیارِ اعتماد، مشارکت و مسئولیت‌پذیری شهروندان عیان می‌شود. از این منظر، فرهنگ عمومی یکی از ارکان سترگ در حفظ هویت ایرانی ـ اسلامی، تحکیم انسجام ملی و دستیابی به پیشرفت پایدار کشور است.
مؤلفه‌های فرهنگ عمومی طیف فراخی از ارزش‌های دینی و اخلاقی، هویت ملی، نهاد خانواده، قانون‌مداری، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، فرهنگ شهروندی، سبک زندگی، فرهنگ کار، مشارکت مدنی، زبان و ادبیات، هنر و میراث فرهنگی را دربرمی‌گیرد. این عناصر در تعامل پویا با یکدیگر، هویت فرهنگی جامعه را مهندسی کرده و در سلوک فردی و مناسبات اجتماعی بازتولید می‌شوند؛ بنابراین، تحکیم فرهنگ عمومی به معنای تقویت بنیان‌های همبستگی ملی و پیوندهای اجتماعی است.
امروزه فرهنگ عمومی در کانون تحولات دگرگون‌سازی قرار دارد. دگردیسی سبک زندگی، گسترش شتابان فناوری‌های ارتباطی و شبکه‌های اجتماعی، شکاف‌های نسلی، دگرگونی الگوهای ارتباطی و تغییر انتظارها و نگرش‌های اجتماعی، اضلاع واقعیتِ جامعه معاصرند. در این میان، شکافِ میان سیاست‌های فرهنگی و تجربه زیسته بخش‌هایی از جامعه، ضرورت بازنگری بنیادین در رویکردها و الگوهای سیاست‌گذاری را دوچندان کرده است. مواجهه اثربخش با این دگرگونی‌ها، مستلزم شناخت بی‌پرده از واقعیت‌های اجتماعی، پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده، تقویت فضای گفت‌وگو و اقناع، و هموارسازی بستر کنشگری فعال عامه مردم است.
در این فرآیند، صیانت از فرهنگ و هویت جامعه به معنای ایستایی، انجماد یا مقاومتِ بازدارنده در برابر تحولات نیست؛ بلکه رویکردی است مبتنی بر حفظ ریشه‌ها و سرمایه‌های هویتی و در عین حال، مواجهه آگاهانه و هوشمندانه با اقتضائات عصر جدید. این رسالت خطیر، هم ابعاد معنوی فرهنگ (مانند باورها، ارزش‌ها، اخلاق و حافظه تاریخی) و هم ابعاد مادی آن (نظیر معماری، هنر، صنایع‌دستی، آیین‌ها و میراث تاریخی) را دربرمی‌گیرد. جامعه‌ای که از پاسداری ریشه‌های فرهنگی خود غافل بماند، در طوفان تحولات شتابان، سرمایه‌ی هویتی و ظرفیت همبستگی درون‌زای خود را از کف خواهد داد.
از سوی دیگر، آسیب‌شناسی فرهنگ عمومی نمی‌تواند پروژه‌ای مقطعی باشد؛ بلکه باید جریانی مستمر، علمی و شواهدمحور باشد. رصدِ مداوم تحولات فرهنگی، شناسایی مسائل پیشران و اولویت‌دار، واکاوی ریشه‌ها و پیامدهای آسیب‌ها، تدوین شاخص‌های دقیق ارزیابی و سنجش اثربخشی سیاست‌ها، از الزامات غیرقابل‌چشم‌پوشی در راهبری فرهنگی شرایط کنونی است. سیاست‌گذاری زمانی از حرف به عمل می‌رسد که تصمیمات بر بستر شناخت عینی جامعه اتخاذ شده و اثرات ملموس آن‌ها در زیست روزمره مردم قابل مشاهده و سنجش باشد.
در این چارچوب ساختاری، شورای فرهنگ عمومی کشور مسئولیتی فراتر از تصویب مصوبات و توصیه‌نامه‌های ستادی بر دوش دارد. شناخت و اولویت‌بندی استراتژیک مسائل، تعیین جهت‌گیری‌های کلان، هماهنگی و تقسیم کار میان نهادهای متولی و نظارت دقیق بر حسن اجرای تصمیم‌ها، از ارکان حیاتی ایفای نقش راهبردی این شوراست. تحقق این ماموریت، مستلزم وداع با «مصوبه‌محوری» و حرکت به سمت «نتیجه‌گرایی فرهنگی» است؛ به‌گونه‌ای که هر تصمیم با تعیین متولیِ پاسخگو، تامین منابع، تدوین برنامه اجرایی و پیش‌بینی سازوکارهای نظارت و ارزیابی همراه باشد. همچنین، پیوند میان سیاست‌گذاری ملی و اقتضائات بومی و فرهنگی استان‌ها و مناطق مختلف کشور، شرط لازم اثربخشی این برنامه‌هاست.
فرهنگ عمومی انحصار هیچ دستگاه یا نهاد حاکمیتی خاصی نیست. نهاد خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه‌ها، نهادهای دینی، دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری و تشکل‌های مردمی، همگی در تکوین و ارتقای آن سهیم‌اند. در این پازل، مردم صرفاً «مخاطبانِ» احکام و سیاست‌های فرهنگی نیستند، بلکه «کنشگران اصلی و طراحان» ساختار فرهنگ عمومی‌اند. از این رو، هرگونه برنامه‌ریزی و مداخله‌ی فرهنگی بدون توجه به ظرفیت‌های اصیل اجتماعی، شنیدن صدای جامعه و فراهم‌سازی بستر مشارکت فعال مردم، در دستیابی به اهداف خود با محدودیت جدی مواجه خواهد شد.

 

 

مقالات مرتبط

تدبیرِ فرهنگی در فصلِ فاصله؛ نگاهی نو به دبیری علیرضا تابش در جشنواره فیلم فجر

در زیست‌بومی که جشنواره فیلم فجر به عنوان پیشانیِ مدِ فرهنگی و…

گاسترونومی ایران و ترکیه؛ از تفاهم‌نامه تا ظرفیت‌سازی گردشگری فرهنگی

گاسترونومی در گردشگری معاصر، صرفاً به معرفی غذاها و خوراک‌های بومی محدود…

دیدگاهتان را بنویسید